Modern siyaset ve hukuk kuramında devlet, kudretini ve meşruiyetini adalete dayandıran, kendi gücünü kendi koyduğu kurallarla sınırlandıran bir yapıdır. Ancak bu kuramsal tanım ile gündelik hayatın ve yargı pratiğinin gerçekleri karşılaştırıldığında, toplumsal vicdanı derinden yaralayan çelişkiler ortaya çıkar. İşte bu noktada temel bir soru belirir: İçinde yaşadığımız düzen, yurttaşın hak ve özgürlüklerini güvence altına alan bir "hukuk devleti" midir, yoksa iktidar erkinin kendi kararlarını ve tasarruflarını normlaştırdığı bir "devletin hukuku" rejiminden mi ibarettir?
Anayasal Güvenceler ve İfade Özgürlüğünün Hayati Rolü
Anayasal metinlerde ve Anayasa Mahkemesi’nin yerleşik içtihatlarında hukuk devleti; sadece kuralların yazılı olduğu bir düzen değil, insan haklarına değer veren, bu hakları koruyup geliştiren ve her türlü eylem ve işlemini yargı denetimine açan bir yapı olarak tanımlanır. Anayasal tanıma göre devlet, hukuki güvenlik ve belirlilik ilkelerine sadık kalmak zorundadır. Birey, devletin ne tür adımlar atacağını öngörebilmeli, idarenin keyfi müdahalelerine karşı hukuki bir zırhla donatılmalıdır.
Bu zırhın en kritik halkalarından biri ise kuşkusuz ifade özgürlüğüdür. İfade özgürlüğü, toplumsal eleştirinin, özgür düşüncenin ve demokrasinin oksijenidir. Bir devletin hukuk devleti vasfı, sadece çoğunluğun değil, en aykırı, en sert ve en eleştirel seslerin dahi ne ölçüde güvence altında olduğuyla ölçülür. Düşüncelerinden, eleştirilerinden ya da yazıp söylediklerinden ötürü bireylerin yaptırımlarla karşılaştığı, caydırıcı bir ceza tehdidi altında susturulduğu bir iklimde, hukuk devletinden bahsetmek imkânsız hale gelir.
Uygulamanın Gerçekleri: 'Devletin Hukuku' ve Bozma Kararları
Ne var ki kâğıt üzerindeki bu metinler ve yüksek yargı içtihatları, uygulamada sık sık "devletin hukuku" anlayışına yenik düşmektedir. Bu anlayışta hukuk, bireyi devlete karşı koruyan bir kalkan olmaktan çıkarak, devlet erkinin kendi kararlarını ve güç kullanımını meşrulaştırdığı bir araca dönüşür.
Yüksek mahkemelerin, Anayasa Mahkemesi’nin ve uluslararası yargı organlarının her yıl açıkladığı binlerce ihlal ve bozma kararı, devletin hukuku doğru ve adil uygulamadığının en somut kanıtıdır. Üst mahkemelerden dönen her hatalı karar, tutuklama tedbirlerinin keyfileşmesini, ifade özgürlüğünün usulsüz sınırlandırılmasını, adil yargılanma hakkının ve mülkiyet hakkının çiğnenmesini gözler önüne serer.
Bozma kararlarının bir istisna değil, adeta ceza adalet sisteminin rutin bir parçası haline gelmesi; alt derece mahkemelerinin ve idari mekanizmaların anayasal güvenceleri ve temel hakları arka plana attığını gösterir.
Sonuç: Biçimsel Güç Değil, Yaşayan Adalet
Bireyin sesini yükseltme hakkı kısıtlandığında ve yargı mekanizması düzeltici bir güç olmak yerine hak ihlallerinin kaynağı haline geldiğinde, devlet ile yurttaş arasındaki güven bağı temellerinden sarsılır. Bir devletin kâğıt üzerinde hukuk devleti olduğunu ilan etmesi, onu fiilen öyle yapmaya yetmez.
Gerçek bir hukuk devleti; yargı kararlarını ve anayasal ilkeleri eksiksiz uygulayan, bozma kararlarına neden olan sistemik hataları gideren ve her ne pahasına olursa olsun yurttaşın ifade özgürlüğü ile temel haklarını devlet gücünün önüne koyan devlettir. Aksi halde geriye kalan, yalnızca hukukun biçimsel kabuğuna bürünmüş bir güç kullanımından ibaret olacaktır.